تبیین جایگاه معماری به‌عنوان یک شاخص‌ منطقه‌بندی در تقسیمات اقالیم فرهنگی بلاد مسلمانی قرن 4 ه.ق (متکی بر مسالک ‌و ممالک اصطخری)

نوع مقاله : علمی

نویسندگان

1 گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه پیام نور ، ایران

2 کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه ریزی شهری

چکیده

زمینه/ هدف: رسالۀ «مسالک‌الممالک» اثر ابواسحاق ابراهیم‌بن‌محمدالفارسی‌الاصطخری از متون مهم جغرافیای تاریخی است که حاوی مطالب مهمی در باب جغرافیای طبیعی و انسانی اقالیم محاط در دایرۀ اسلام مربوط به قرن 4 ه.ق است. این رساله در قرون 5 یا 6 ه.ق از عربی به فارسی برگردانده شد. تا کنون پژوهش‌های مختلف دربارۀ این رساله با دیدگاه‌های متفاوت و زبان‌های گوناگون منتشر شده، اما از حیث شناساندن و تبیین منطقه‌بندی در تقسیمات اقالیم فرهنگی سرزمین‌های مختلف، کمتر پژوهشی منتشر شده است. همچنین تبیین جایگاه مصادیق معماری در این تقسیم‌بندی‌ها علی‌رغم اهمیتی که در مطالعات تاریخی-جغرافیایی دارد، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. پژوهش با هدف استخراج انواع منطقه‌بندی در اقالیم فرهنگی سرزمین‌های اسلامی عصر اصطخری متکی بر متن ترجمۀ رسالۀ وی انجام گردید و به‌علاوه سعی شده به این پرسش پاسخ داده شود که معماری به ‌عنوان شاخصی در این منطقه‌بندی‌ها چه جایگاهی داشته است؟
روش/ رویکرد: روش پژوهش تحلیل محتوا با رویکرد تفسیری-تاریخی است و جمع‌آوری اطلاعات به روش کتابخانه‌ای و اسنادی انجام شده است.
یافته‌ها/ نتایج: سرزمین‌های محصور در دایرۀ اسلام عهد اصطخری و عهد مترجم کتاب، به دلیل وسعت پهناور مشتمل بر ممالک مختلفی بوده که هر کدام دارای تقسیماتی جداگانه اعم از دیار، ولایت، ربع، ناحیه، شهر، پاره‌شهر، قصبه، دیه، طسَوج و دستکره بودند. این‌گونه تقسیمات در منطقه‌بندی اقالیم محصور در دایرۀ اسلام علی‌رغم شباهت‌های لغوی- اصطلاحی به لحاظ معنایی-کارکردی با هم متفاوت بودند. شاخص‌های مختلفی در این نوع تقسیمات و منطقه‌بندی نقش داشتند. از جمله می‌توان به تفاوت‌های ناشی از نحوۀ حکمرانی و ساختار حکومتی، ویژگی‌های جغرافیایی و تفاوت‌های فرهنگی اشاره کرد. یکی از این شاخص‌ها که هم خود متأثر از این موارد است و هم بر آن‌ها اثرگذار است، شاخص معماری است. در مسالک‌وممالک مصادیق معماری همچون استحکامات شهری، دار‌الضرب، قصر با معماری خاص و برگرفته از اقلیم فرهنگی هر منطقه در تقسیم‌بندی و تفاوت‌های حاصله نقش داشتند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

To Explain the Types of Regional Divisions of the Muslim lands in the "Almasalk -Mamalk" by Istakhri

نویسندگان [English]

  • Saiedh Hoseinyzadeh 1
  • Seyed Ali Mirnejad 2
1 department of art and architecture, Payame noor, iran
2 Geography and urban planning
چکیده [English]

Purpose: The "Masālik wa Mamālik written by al-Istakhri, is an important historical geography text containing significant historical-geographical information about the regions encompassed in the 4th century AH. This treatise was translated from Arabic to Persian and the Persian Samples is currently available. Various studies have been published about that in various languages, but fewer studies have focused on introducing and explaining the regional divisions in the cultural regions of different lands.  Accordingly, the research aimed to extract various regional classifications in the cultural regions of the Islamic lands during the era of Istakhri based on the text of his translated treatise to determine whether architecture had a place in this matter.
Method and Research: The research method is content analysis with an interpretive-historical approach, and data collection was conducted through library and documentary methods.
Findings and Conclusions: The results indicate that the regions encompassed by Islam during the time of Istakhri and the translator of the book included various states due to their vast expanse, each introduced in separate divisions such as Diyar, Wilayat, rub' (quarter), Nahiyah, city, part of a city, Qasbah, Diyyah, and Tasuj. These divisions influenced the regional classification of the regions based on cultural differences, and various indicators were effective in this type of regional classification, which were analytically extracted from the text of this treatise. Some architectural examples, including urban fortifications, Dar Al-Darb (mint), and palaces with specific characteristics, were also noted.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Political divisions
  • countries
  • the Islamic world
  • region
  • city