چهرۀ اسطوره‌ای زن در قصه‌های عامیانۀ مکتوب در فرهنگ بختیاری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران

2 استادیار ادیان و عرفان، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران

10.22103/jis.2020.15032.1989

چکیده

از زن در اساطیر‌‌، تصاویر گوناگونی ارائه شده که این تصاویر با دگردیسی­هایی در قصه­های عامیانه باقی مانده است‌‌. این تصاویر اسطوره­ای در ایجاد الگوی رفتاری و همچنین نشان دادن نوع نگرش و میل افراد جامعه به مسائل زنان نقش مهمی دارند که بدین سبب‌‌، بررسی آن­ها اهمیتی شایان می­یابد‌‌. هدف در این پژوهش نیز بررسی چهرۀ اسطوره‌ای زن در قصه­های عامیانۀ مکتوب در فرهنگ بختیاری با روش اسنادی است‌‌. نتایج پژوهش نشان می­دهد چهرۀ ایزدبانویی زن در قصه‌های بختیاری‌‌، سبب می‌شود تا زنان به سوی باروری‌‌، عقل‌گرایی و فردیت حرکت کنند و چهرۀ اهریمنی زن که از طریق ماده دیوان ترسیم می­شود‌‌، کهنه­نمونه­ای است برای ترسیم نقش ویرانگری و لذت­جویی زن‌‌. در این قصه­ها‌‌، شخصیت ننه­ماهی با آناهیتا‌‌، تمتی با چیستا‌‌، زن زیبا با دیوپری و سر اَره پا تیشه با دیو بوشاسب قابل تطبیق است‌‌. خواستگاری کردن زن از مرد‌‌، تصمیم­گیری زن برای امور زندگی‌‌، نقش فعّال داشتن در امور کشاورزی و کشته شدن مردخدای توسط زن­خدای نیز نشانه­های زن­سروری در این قصه­ها هستند‌‌. همچنین در برخی از قصه­ها‌‌، برای رشد محصولات کشاورزی و دور کردن موجود اهریمنی باید دختری به ازدواج موجود شریر و اهریمنی درآید که این موضوع نیز می­تواند ریشه در رسم قربانی کردن‌‌، به ویژه زنان‌‌، برای خدای غله داشته باشد‌‌.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The face of female myths in written folk tales in Bakhtiari culture

نویسندگان [English]

  • Ebrahim Zaheri Abdvand 1
  • Valiyollah Nasiri 2
1 Assistant Professor, Department of Persian Language and Literature, Shahrekord University, Shahrekord, Iran
2 Assistant Professor, Department of Religions and Mysticism,, Shahrekord University, Shahrekord, Iran
چکیده [English]

1‌‌. Introduction
In folk tales, especially in myths, the characteristics of some female characters can be adapted to the female characters in mythology, which can be said to be metamorphosed by the same characters‌‌. Women are in myths, or in their construction and characterization, female mythological characters are used as archetypes‌‌. In addition, in other issues related to women such as family formation, fertility and childbirth, sacrifice, human-plant relationship, can be found the influence of mythical attitudes that the purpose of this study is to examine these issues‌‌. And is the face of female myths in written folk tales in Bakhtiari culture‌‌.  
 
2‌‌. Methodology
In this study, the method of selecting sample stories was purposeful selection‌‌. In the studied works, there are many stories with mythical bases, among which, according to the presence of female characters in the story, fourteen stories were selected and studied‌‌. The method of analysis is also a qualitative method with the aim of description and analysis‌‌.
 
3‌‌. Discussion 
Based on the similarities between the character of the crescent and Anahita, it can be said that Anahita has found a fictional form in the character of the crescent or in the processing of the character of the crescent, this goddess has been considered as an archetype‌‌. Given the role of stories in institutionalizing culture in a society, the existence of a role model such as Crocodile / Anahita leads storytellers, especially women, to attributes such as healing, helping, wealth‌‌. To be rich, to have the aspect of holiness and beauty‌.
The character of Tamti in Bakhtiari folk tales has two important characteristics, wise and guiding, which are also the most important characteristics of the goddess Chista‌‌. Also, the prevalence of different narratives of this character in Bakhtiari culture can indicate the type of desires and tendencies of women in Bakhtiari culture, ie having an active role in life and especially having the two attributes of knowledge and guidance‌.
The character of a beautiful woman, the story of "beautiful woman and hunter", can be a fairy in myths, whose presence in common stories in Bakhtiari culture, shows in this culture, in addition to a sacred look at There is also a kind of negative attitude towards women; That a woman is a seeker of pleasure and in this way, they may endanger men‌.
The adjective attributed to the head of an ax saw in the story of the same title, whether we compare her with the demon Bushesb or with the demon of anger, indicates a negative attitude towards women in Bakhtiari culture; That a woman can keep men away from the path and away from spirituality and thus, cause their destruction‌.
In the story of "Dragon and the Wicked Woman", Nizan has more dominance than her husband‌‌. 31)‌.
 In the field of marriage, during the matriarchy, it was these women who chose their husbands (Mazdapour, 1978: 105)‌‌. In the story of "Lazy Pazardaloo" there are signs of this issue; As in this story, Bibi Akhtar, the daughter of Qalandarshah, chooses her own husband (Limuchi, 2006: 78)‌.
In other ways, the man travels for various reasons, such as war, invitation, or conspiracy, which leads to a foreign country‌‌. He meets a woman in a position, for example, at a party or a party, and thus love is formed between the two‌‌. A woman's romantic invitation to a man is a common feature of this type of love story‌‌. Eventually, through the mediation of several people, love leads to marriage, in which the man either stays or intends to return (see: Mazdapour, 1975: 99)‌‌. In the story of Alimisheza, Alimisheza escapes from the house due to a stepmother's conspiracy and enters a new land‌‌. One day he takes off his ugly clothes and swims in the river when the king's daughter sees him and falls in love with him‌‌. Through the girl's father, Ali Mishuza is invited to the palace and the king's daughter marries him‌.
For Fraser, the killing of a man-god by a woman-god was one of the signs of feminism among the ancient tribes‌‌. God becomes a wife with a goddess and always God and not the woman of God finds a sad destiny (see: Fraser, 2013: 438)‌‌. The depth, and self-sufficiency of this idea, has continued in myths and folk tales with all the transformations and transformations‌‌. Traces of this can also be seen in the story of "Jikumjikum confused, who has not turned his back"; As in this story, the stepmother in the position of the goddess, orders the rejection and killing of the stepfather, in the role of the man of God‌‌. After the death of a man of God, they mourn for him that in this story, the son's sister buries his brother's bones under a tree and begins to cry and lament for him (cf‌‌. Limouchi, 2006: 97 )‌‌. After weeping and wailing, the man of God is resurrected‌.
In Bakhtiari culture, in order to be blessed and avoid evil products, the act of sacrifice was performed‌‌. There are also beliefs today that show that girls were used to ward off disasters and rebellion; For example, if a loved one becomes ill, in order to ward off the disease, a girl is wrapped around her head and they pray that the plague and disease will be transmitted from that person to this girl‌‌. There are also signs in folk tales according to which it can be said that in order to get rid of malice from agricultural products, a girl should be given to a demonic force in order to protect the products from that force‌‌. In the story of "King Jamshid", when the father goes to the farm to harvest the crop, he encounters a snake that does not allow him to harvest the crop‌‌. The snake suggests that the old man should marry one of his daughters in order to allow her to harvest‌‌. The old man tells the girls that Mahtab accepts his little girl‌‌. He goes to the snake and marries her‌‌. In this way, by giving the daughter to the snake, the father and other sisters pick the wheat and remove the rye from the agricultural products‌.
 
4‌‌. Conclusion
In the fourteen stories studied, some of the female characters are transformed characters of goddesses or female demons in Iranian mythology, or it can be said that in the creation of these characters, goddesses, female divans and fairies ‌‌, has been considered as an archetype‌‌. Another feature of female myths in ancient Iran was the issue of motherhood, which in Bakhtiari stories can also be some of these features such as decision-making in family affairs, choosing a husband, wife of the martyred god and involvement in He found agricultural work‌‌. There are also some myths about women, such as sacrificing them to stay away from agricultural products‌‌. In terms of function and showing the kind of attitude towards women, the use of goddesses as an archetype in these stories, causes a desire to have wealth, fertility and help, based on the story of the godmother and the goddess Anahita‌‌. And based on the story of Al-Azangi, Jirnal, and the goddess Chista, the personality of guidance and self-awareness should be institutionalized as a female way of life in Bakhtiari culture, and women should move towards such traits‌‌. The reflection of mythical ideas about women in stories such as Lazy Pazardaloo and the Princess and the Colorful Gardens, causes women to turn to independence, especially in the field of marriage, and based on the story of Dede Pollen to Sholar, Play an active role in life outside the home‌‌.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Myth
  • goddess
  • story
  • Bakhtiari culture
  • Woman
- آزادی ده­عباسی، نجیمه. (1394). «رمزگشایی آیین قربانی در اسطوره، عرفان و فرهنگ». ادبیات عرفانی و اسطوره­شناختی. سال11، شماره38. صص: 11-40.
- آسابرگر، آرتور. (1398). تحلیل گفتمان کاربردی: فرهنگ عامه، رسانه­ها و زندگی روزمره. تهران: انتشارات مروارید.
- آسمند، علی و خسروی، حسین. (1377). افسانه­های چهارمحال و بختیاری. شهرکرد: انتشارات ایل.
- آموزگار، ژاله. (1374). تاریخ اساطیری ایران. تهران: سمت.
- آیدنلو، سجاد. (1388).  از اسطوره تا حماسه (هفت گفتار در شاهنامه پژوهی). تهران: سخن.
- ابراهیمی، مختار و همکاران. (1398). «بررسی و تحلیل اسطوره­شناختی متلی از گویش لری بختیاری به نامِ 'سر اره پا تیشه­ای'».  فرهنگ و ادبیات عامه. سال7، شمارۀ27، صص: 53-71.
- اسماعیل­پور، ابوالقاسم. (1389).  دانشنامۀ اساطیر جهان. تهران: اسطوره.
- الیاده، میرچا. (1372).  رساله در تاریخ ادیان. ترجمۀ جلال ستاری. تهران: سروش.
- بهار، مهرداد . (1391).  پژوهشی در اساطیر ایران. تهران: آگه.
- بهار، مهرداد. (1352).  اساطیر ایران. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
- تهماسبی کهیانی، جهان­بخش. (1391).  اوسانه­های لردگان. شهرکرد: انتشارات نیوشه.
- چالاک، سارا. (1397). «ایزدبانوان اساطیری در قصه­های عامیانه». پژوهش زبان و ادبیات فارسی. شمارۀ چهل و نهم، ص49-70.
- دوستخواه، جلیل. (1385). اوستا: گزارش و پژوهش. تهران: مروارید.
- رحمانیان، داریوش. (1379). افسانه­های لری: افسانه­های لری، بختیاری و شوشتری. تهران: نشر مرکز.
- رستگار فسایی، منصور. (1383). پیکرگردانی در اساطیر. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
- رستگاری­نژاد، سحر و باقری، معصومه. (1394). «حضور ایزدبانوان پیشین در شاهنامه». جستارهای ادبی، شمارۀ 188، ص 67-86.
- رضایی، حمید و ظاهری عبده­وند، ابراهیم. (1394). «تأثیر جنسیت بر اشعار عامۀ بختیاری». فرهنگ و ادبیات عامه. سال3، شمارۀ7، 43-71.
- رضایی، حمید و ظاهری عبده­وند، ابراهیم. (1392).«تصویر زن در قصه­های عامیانة فرهنگ بختیاری». نشریۀ زن در فرهنگ و هنر. دورة 5، شمارة 2، ص239ـ260.
- رید، ایولین. (1399). مادرسالاریزن در گسترۀ تاریخ تکامل. ترجمۀ افشنگ مقصودی. تهران: گل آذین.
- ستاری، جلال. (1375).  سیمای زن در فرهنگ ایران. تهران: نشر مرکز.
- سرخوش وستا، کرتیس.(1373).  اسطوره­های ایرانی. ترجمۀ عباس مخبر. تهران: نشر مرکز.
- سعادتی اسکندری، شیرین. (1380). مفاهیم اسطوره­ای ایزدبانوان در تمدن­های شرق باستان. (مصر، هند، بین­النهرین، عیلام، ایران). تهران: دانشگاه الزهرا.
- شوالیه، ژان و گربران، آلن. (1378).  فرهنگ نمادها. ترجمۀ سودابه فضایلی. تهران: جیحون.
- شهبازی شیریان، حبیب و همکاران. (1397). «مظاهر و کارکردهای آناهیتا الهۀ زن در ایران باستان (مطالعۀ نقش مایه­های ظروف زرین و سیمین ساسانی حاوی نقش این الهه)». زن در فرهنگ و هنر. دورۀ10، شمارۀ 2، ص 237-262.
 - عیوضی، رشید. (1345). «مظاهر شر در آیین زرتشتی». نشریة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تبریز. دوره18، شماره77، ص152-171.
- فریزر، جیمز جرج. (1392). شاخۀ زرین (پژوهشی در جادو و دین). ترجمۀ کاظم فیروزمند. تهران: نشر آگاه.
- قائم­مقامی، محسن و محمودآبادی. سیداصغر. (1388). «آتش در اساطیر ایرانی».  تاریخ ایران. شماره 63، ص159-180.
- قلی­زاده، خسرو. (1387). فرهنگ اساطیر ایرانی بر پایۀ متون پهلوی. تهران: کتاب پارسه.
- قلی­زاده، خسرو. (1392). دانشنامۀ اساطیری جانوران و اصطلاحات وابسته. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه.
- قنبری عدیوی، عباس. (1390).  جستاری در فرهنگ و هنر بختیاری. شهرکرد: نیوشه.
- کاظم­زاده، پروین. (1392). «تحلیلی بر دلایل شکل­گیری اعتقاد به ایزدبانوان در ایران باستان». پژوهش­های ادیانی. سال اول، شمارۀ دوم، ص49-73.
- گروه مؤلفان. (1393). فرهنگنامة زنان ایران و جهان. دبیر علمی: مهناز مقدسی. تهران: ارتباط نوین.
- گویری، سوزان. (1375). آناهیتا در اسطوره­های ایرانی. تهران: جمال­الحق.
- لاهیجی، شهلا و کار، مهرانگیز. (1381). شناخت هویت زن ایرانی در گسترۀ پیش تاریخ و تاریخ. تهران: روشنگران و مطالعات زنان.
- لیموچی، کتایون. (1385).  افسانه­های مردم بختیاری. تهران: پازی تیگر.
- مددی، حسین. (1386).  نماد در فرهنگ بختیاری. اهواز: مهزیار.
- مزداپور، کتایون. (1354). «نشان­های زن- سروری در چند ازدواج داستانی در شاهنامه». فرهنگ و زندگی. شماره 19 و 20، صص 95-121.
- مصطفوی، علی­اصغر. (1369).  اسطوره قربانی. تهران: صاحب اثر.
- میرخشخو، سیده آمنه و عالم، عبدالرحمان. (1396). «بررسی اسطوره­شناختی جایگاه ایزدبانوان در جهان فکری و معنوی ایران باستان». فصلنامه ادبیات عرفانی و اسطوره­شناختی. س13، ش46، ص175-215.
- میهن­دوست، محسن. (1397).   اسطوره آب، چیستی پری و چراغ برات و واکاوی آن با آیین سیاوشان. مشهد: ترانه.
- نامورمطلق، بهمن. (1397).  اسطوره­کاوی عشق در فرهنگ ایرانی. تهران: نشر سخن.
- وکیلی، شروین. (1395).  اسطوره­شناسی ایزدان ایرانی. تهران: نشر شورآفرین.
-هال، جیمز. (1390).   فرهنگ نگاره­ای نمادها. ترجمۀ رقیه بهزادی. تهران: فرهنگ معاصر.
- هینلز، جان. (1375). شناخت اساطیر ایران. ترجمۀ ژاله آموزگار و احمد تفضلی. تهران: چشمه و آویشن.
- یاحقی، محمدجعفر. (1386). فرهنگ اساطیر و داستان­واره­ها در ادبیات فارسی. تهران: فرهنگ معاصر.
- یحیوی علمداری، آیلار و خبازی. لیلی. (1394). «جایگاه اجتماعی زن در دورۀ نوسنگی ایران بر اساس بررسی پیکرک­های ایزد بانوان». نخستین کنفرانس بین­المللی گردشگری، جغرافیا، باستان­شناسی.  تهران. مرکز همایش­های توسعه ایران، صص 1-6.
- یشت­ها. (1347). گزارش پورداوود. تهران: طهوری.