تحلیل و تطبیقِ فرهنگ سیاسی ایرانیان در شاهنامۀ فردوسی و نامۀ طاهر به عبدالله

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران

2 دانشجوی کارشناسی ارشد تاریخ ایران اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

10.22103/jis.2021.16458.2064

چکیده

    تداوم فرهنگ و اندیشة سیاسی ایران باستان در دورانِ ایرانِ اسلامی موضوعی است که تاکنون توجه زیادی به آن شده است. پژوهش‌های بسیاری دربارۀ اندرزنامه‌ها و سیرالملوک‌ها، به‌ویژه سیاست‌نامۀ خواجه نظام‌الملک انجام گرفته است. در این میان یکی از نخستین اندرزنامه‌هایی که در قرونِ نخستین اسلامی نوشته شده، اندرز طاهر به پسرش عبدالله است. محتوایِ این اندرزنامه با اندرزهای پادشاهانِ ساسانی در شاهنامة فردوسی، موضوعی است که تاکنون به آن توجه نشده است. این پژوهش با هدف تحلیل و تطبیق فرهنگِ سیاسی ایرانیان در شاهنامۀ فردوسی و نامۀ طاهر به عبدالله با استفاده از روشِ بینامتنیّت، نگاشته شده است. بسیاری از سازه‌های فرهنگِ سیاسی ایرانیان مانند: پاسداشتِ خاندان‌های کهن، توجه به تخمه و نژاد، الهی بودن مقامِ سلطنت، سنت عهد و پیمان، میانه‌روی، نکوهش بدگمانی و دروغ، مشورت با خردمندان، سنّتِ بارعام، سنتِ چشم و گوشِ شاه، سفارش برای بکار بستنِ پند و اندرز؛ بیانگر وجودِ رابطۀ بین متنِ نامۀ طاهر با متنِ اندرزهای پادشاهان ساسانی در شاهنامۀ فردوسی است. در این پژوهش سعی شده با استناد به منابع کهن، به‌ویژه شاهنامة فردوسی و تاریخ طبری، به روش توصیفی - تحلیلی به این پرسش پاسخ داده شود که کدام یک از سازه‌های فرهنگِ سیاسی ایرانیان در نامۀ طاهر و شاهنامۀ فردوسی قابل تطبیق است؟

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analyzing and Comparing Iranians’ Political Culture in Ferdowsi’s Shahnameh and Tahir’s Letter to Abdullah

نویسندگان [English]

  • Najmeddin Gilani 1
  • Mahsa Mousavi 2
1 Assistant Professor, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 MA. Student in History of Islamic Iran, Department of History, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده [English]

1. Introduction
The continuation of ancient Iran’s political culture and thought during the era of Islamic Iran has attracted significant attention. A large number of studies have been conducted on Andarznama (Epistles) and Siyar al-mulûk (the Lives of Kings), especially Nizam al-Mulk’s Siyasatnama (Book of Politics). Tahir’s letter to his son, Abdullah, is one of the first epistles written in early centuries of the Islamic rule. The contents of this epistle compared to the epistles of Sassanid Kings in Ferdowsi’s Shahnameh is a subject that is overlooked to date. This study is conducted using the intertextuality method with the purpose of analyzing and comparing Iranians’ political culture in Ferdowsi’s Shahnameh and Tahir’s letter to Abdullah. There are many constructs in Iranians’ political culture that suggest the presence of an intertextual relation between Tahir’s letter and Sassanid Kings’ epistles in Ferdowsi’s Shahnameh; constructs such as protecting ancient houses, paying attention to race and origins, the divinity of kingship, the tradition of covenants, moderation, condemnation of mistrust and lies, consultation with the wise, the tradition of Kings’ meeting with the public, the tradition of ‘the King’s eye and ear’, and instructing one to make use of advice.
By referring to ancient references, particularly Ferdowsi’s Shahnameh and Tabari’s History, this study seeks to provide answers to the following question: Which constructs of Iranians’ political culture can be compared between Tahir’s letter and Ferdowsi’s Shahnameh?
 

Methodology

The present study is conducted using the descriptive-analytical approach by referring to library sources. 
 

Discussion

Tahir bin Abdullah was an Iranian commander in chief under al-Ma’mun, the Abbasid Caliph, who founded the Tahirid Dynasty in Khorasan. Many sources include information on Iranism or lack of attention to the Iranian culture of the Tahirids. Certain scholars assert the lack of attention paid to the Iranian culture of Tahirid people (see Azartash, 2017, p. 104); meanwhile, some have spoken of their focus and familiarity with the Iranian culture (Zamani, 2018, p. 97; Allahyari, Foroughi Abri, & Morsalpour, 2010, p. 16). However, by referring to Ferdowsi’s Shahnameh and using the intertextuality method, this study will reveal numerous similarities between the epistles of Sassanid Kings and Tahir’s letter. A similarity that clearly suggests the Tahirids’ profound knowledge of the Iranian culture.
Scholars are aware of the common grounds between many cultural components among various nations and ethnicities; and Tahir’s letter is no exception. Since Tahir was brought up amidst the Islamic Iran’s culture, it would be natural for him to have been influenced by both cultures. Nevertheless, certain advices from Tahir are completely incompatible with the Islamic culture and are deeply rooted in ancient Iranians’ political culture. For instance, the tradition of respecting and protecting ancient houses and paying attention to race and origins entirely stem from Iranians’ political culture which is examined in the present paper. Furthermore, in this study, the following aspects are placed under comparison with the advices of Sassanid Kings based on Ferdowsi’s Shahnameh: the divinity of kingship, condemnation of mistrust and lies, moderation, whitewashing, the tradition of covenants, renouncing gossip, supporting orphaned women and children, the tradition of Kings’ meeting with the public, the tradition of ‘the King’s eye and ear’, and instructing one to make use of advice. The present evidence suggests a conscious or unconscious relation between the contents of Tahir’s letter and Sassanid Kings’ advices in Ferdowsi’s Shahnameh. Since the entire political components present in Tahir’s letter which are also a mixture of both Iran’s and Islam’s cultures cannot be addressed here, this study focuses on the Iranian dimension of said letter and comparing it with the Iranians’ political culture in Shahnameh. Accordingly, similarities were indeed found between certain components examined in this research with Islam and other religions. 
 

Conclusion

The continuation of Iranians’ political culture and thought has attracted scholars and historians’ attention. The present study is a different look at such continuity. Accordingly, eighteen advices from Tahir to Abdullah were analyzed and compared with ancient Iranians’ political culture in Ferdowsi’s Shahnameh based on the intertextuality method. Results showed that as one of the first Iranian dynasties following Islam, Tahirid people were influenced by ancient Iranians’ political culture due to being born and brought up within the Iranian culture, esp. Khorasan which used to be the origin of collecting, maintaining and transferring Iranians’ political culture. Such an influence is clearly reflected in Tahir’s letter to Abdullah. Though Tahir’s letter can be regarded as a mixture of both Iranian and Islamic cultures, the letter points out components that are completely incompatible with Islamic culture. These components include: paying attention to race and origins, maintaining blood and adhering to boundaries between classes, respecting ancient houses, the divinity of kingship, the tradition of ‘the King’s eye and ear’, and the tradition of Kings’ meeting with the public.
In addition to the above aspects, certain other components are mentioned in Tahir’s letter which are mutual between the Iranian and Islamic cultures. Yet since Tahirid people were brought up in the Great Khorasan amidst the Iranian culture, it would be more likely for them to be influenced by the Iranian culture. Particularly, evidence suggest their pride in Iranian myth and regarded themselves as decedents of Rostam; they would also reward the people of Shu'ubiyya. The following are certain components that ancient Iranians took pride in: moderation, benevolence, truthfulness, condemnation of lying, refraining from malice, condoning faults, adherence to covenants, consultation with wise, renouncing gossipers, non-compliance with the ungrateful, supporting orphans and making use of advice. These components were emphasized in both Sassanid Kings’ epistles and Tahir’s letter.
 
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • ferdowsi’s shahnameh
  • Ancient Iran
  • Sassanid
  • Tahir Dhul-Yamīnayn
  • Intertextuality
 الف. منابع فارسی
- آذرتاش، آذرنوش. (1396). چالش میان فارسی و عربی (سده‌های نخست). تهران: نشر نی.
- آلن، گراهام. (1385). بینامتنیت. ترجمه پیام یزدانجو. تهران: مرکز.
- ابن اثیر، عزالدین. (1384). تاریخ کامل وقایع قبل از اسلام. ترجمه محمد ابراهیم باستانی پاریزی. تهران: دانشگاه تهران.
- ابن حوقل. (1366).  صوره الارض. ترجمه جعفر شعار. چاپ دوم. تهران: امیرکبیر.
- ابوالقاسمی، محسن. (1381). راهنمای زبان‌های باستانی ایران. جلد اول. تهران: سمت.
-  ارداویرافنامه یا بهشت و دوزخ در آیین مزدیسنا. (1342). ترجمه رحیم عفیفی. مشهد: بی‌نا.
- افلاطون. (1353). جمهوری. ترجمه فواٌد روحانی. تهران: بنگاه نشر و ترجمه کتاب.
- بریان، پی یر. (1387). امپراطوری هخامنشی. مترجم ناهید فروغانی. تهران: نشر قطره.
- بیهقی، ابوالفضل محمدبن حسین. (1356). تاریخ بیهقی. مصحح: علی اکبر فیاض. تهران: مهتاب
- جاحظ، عمر بن بحر. (1333). التاج. آیین کشورداری در ایران و اسلام. ترجمه حبیب‌الله نوبخت. یافته احمد زکی پاشا. تهران: آشیانه کتاب.
- خواجه‌نظام‌الملک طوسی، ابوعلی حسن بن علی. (1394). سیاستنامه (سیرالملوک). به تصحیح عباس اقبال. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
- دوستخواه، جلیل. (1385)، اوستا کهن‌ترین سرودها و متن‌های ایرانی، تهران: انتشارات مروارید.
- ربانی‌زاده، سید محمدرحیم. (1392). «فرهنگ و آئین حکمرانی در نامه طاهر بن حسین به فرزندش عبدالله».  مطالعات تاریخ فرهنگی؛ پژوهش‌نامۀ انجمن ایرانی تاریخ. سال چهارم، شمارۀ شانزدهم، تابستان 1392. صص 64- 43.
- رستم‌وندی، تقی. (1388). اندیشة ایرانشهری در عصر اسلامی: بازخوانی اندیشة سیاسی حکیم ابوالقاسم فردوسی، خواجه‌نظام‌الملک طوسی و شیخ شهاب‌الدین سهروردی. تهران: امیرکبیر.
- رضی، هاشم. (1393). حکمت خسروانی؛ سیر تطبیقی فلسفه و حکمت و عرفان در ایران باستان از زرتشت تا سهروردی و استمرار آن تا امروز. تهران: بهجت.
- زمانی، حسین. (1397). تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوره طاهریان. تهران: سمت.
- شارپ، رالف نارمن. (1346). فرمان‌های شاهنشاهان هخامنشی. شیراز: دانشگاه شیراز.
- طبری، محمد بن جریر. (1354). تاریخ طبری. ترجمه ابوالقاسم پاینده. تهران: اساطیر.
- عباس، احسان. (1348). عهد اردشیر. مترجم محمد علی امام شوشتری. تهران: انتشارات انجمن آثار ملی.
- غزالی، امام محمد. (1317). نصیحة الملوک. مصحح: جلال همایی. تهران: زوار.
- فردوسی، ابوالقاسم. (1394). شاهنامة فردوسی. پیرایش جلال خالقی مطلق. تهران: سخن.
- کتزیاس. (1390). پریسکا. مترجم فریدون مجلسی. جلد یک. تهران: انتشارات تهران.
- کریستن‌سن، آرتور. (1337). ایران در زمان ساسانیان. ترجمه رشید یاسمی. تهران: دنیای کتاب.
- کنت، رولاند. (1384). فارسی باستان. ترجمه سعید عریان. تهران: سازمان میراث فرهنگی و گردشگری.
- گزنفون. (1350). کوروش‌نامه. مترجم رضا مشایخی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- اللهیاری، فریدون؛ فروغی ابری، اصغر و مرسل‌پور، محسن. (1389). «بازتاب کارکردهای نهاد شاهی در نامة طاهر بن عبدالله». فصلنامة گنجینة اسناد. سال بیستم، دفتر چهارم، (زمستان 1389). صص 29-16.
- مستوفی، حمدالله. (1364. تاریخ گزیده. تحقیق عبدالحسین نوایی. تهران: امیرکبیر.
- مسعودی، ابوالحسن علی ابن حسین. (1365). مروج الذهب و معادن الجوهر. ترجمۀ ابوالقاسم پاینده. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- مسکویه رازی، ابوعلی. (1389). تجارب­الامم. ترجمه و تحشیه دکتر ابوالقاسم امامی. تهران: سروش.
- مینوی، مجتبی. (1354). نامة تنسر به گشنسب. به تصحیح مجتبی مینوی. تهران: شرکت انتشارات خوارزمی.
- نامور مطلق، بهمن. (1390). درآمدی بر بینامتنیت؛ نظریه و کاربردها. تهران: سخن.
- نفیسی، سعید. (1386). تاریخ خاندان طاهری. به اهتمام عبدالکریم جربزه‌دار، تهران: اساطیر.
- نلدکه، تئودور. (1358). تاریخ ایرانیان و عرب‌ها (تاریخ طبری). ترجمۀ عباس زریاب خویی. تهران: انجمن ملی.
- نوربخش، سیماسادات. (1391). نور در حکمت سهروردی. تهران: هرمس.
- هرودوت. (1363). تاریخ هرودوت. ترجمه وحید مازندرانی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
 
ب. منابع عربی
- ابن طقطقی، محمدبن علی طباطبا. (1894ق).  الفخری فی آداب السلطانیه و الدول الاسلامیه. مصحح: الغریفز ولدی اًهاورت هرتویغ در نبرغ، شالون علی نهرسون. مطبع مرسون. بی جا: بی‌نا.
- قیروانی، أبی اسحاق بن علی الحصری. (1372). زهر الآداب و ثمر الآداب، مفصل و مضبوط و مشروح بقلم الدکتور زکی مبارک. المصر: مطبعه السعاده، الطبعه الثانیه.
- مسعودی، ابوالحسن علی ابن حسین. (1409). مروج الذهب و معادن الجوهر. محقق: یوسف احمد داغر. قم: دارالهجره.
 
ج. منابع لاتین
 -Haberer, Adolph. (2007). Intertexeuality in theory and practice. university of Lyon2. Literatur.49 (5).